Kort antwoord: Kakishibu (柿渋) is het gefermenteerde sap van onrijpe, wrange kaki's. Japanners gebruiken het al eeuwen om hout, papier, touw en stof sterker, waterafstotend en bruin van kleur te maken. Kareishu (加齢臭) is het Japanse woord voor de lichaamsgeur die kan ontstaan als je ouder wordt. De twee komen samen in moderne Japanse zepen met kaki-extract, maar kakishibu zelf is van oorsprong een ambachtelijk materiaal en geen verzorgingsproduct.
Wie zich verdiept in kaki zeep, komt al snel twee Japanse woorden tegen: kakishibu en kareishu. Het eerste hoort bij een eeuwenoud ambacht, het tweede bij een vrij modern gesprek over lichaamsgeur. In dit artikel leggen we uit wat ze betekenen en hoe ze met elkaar samenhangen.
Wat is kakishibu?
Het woord bestaat uit kaki (de vrucht) en shibu (wrang, samentrekkend). Het is dus letterlijk "het wrange van de kaki". Volgens een reportage van de Japanse spoorwegmaatschappij JR West wordt kakishibu gemaakt van onrijpe, wrange kaki's. Het sap wordt uitgeperst, gefermenteerd en daarna gerijpt.
- Oogst: bij de producent in die reportage wordt kakishibu gemaakt van juli tot september, met soorten die veel tannine bevatten. De vruchten worden onrijp geplukt, als het tanninegehalte hoog is.
- Kleur en geur: een Japans onderzoeksrapport van het industrieel onderzoekscentrum van de prefectuur Ibaraki (1998) beschrijft kakishibu als roodbruin, zuur en met een geur van boterzuur. Kakishibu zelf ruikt dus allesbehalve fris.
- Rijping: in dat onderzoek werd kakishibu uit Kyoto gebruikt die vijf jaar had gerijpt.
- Werking als materiaal: het hoofdbestanddeel is tannine. Die bindt zich aan vezels en vormt een laagje dat niet oplost in water.
Een korte geschiedenis
De kaki komt oorspronkelijk uit China. Volgens JR West kwam de vrucht naar verluidt in de Nara-periode (710–794) naar Japan. De oudste schriftelijke vermelding staat in het Japanse kruidenwoordenboek Honzō Wamyō uit 918. In het voorschriftenboek Engishiki uit 927 komen gedroogde kaki's voor als lekkernij bij ceremonies. In die tijd bedoelde men met kaki vooral de wrange soorten.
Het grote tijdperk van kakishibu duurde volgens dezelfde reportage ongeveer driehonderd jaar: van het midden van de Edo-periode tot de opkomst van plastic na de Tweede Wereldoorlog. Het was in die tijd een alledaags materiaal.
| Toepassing | Waarom kakishibu |
|---|---|
| Waaiers (uchiwa) en papieren paraplu's (wagasa) | Maakt papier sterker en waterafstotend |
| Visnetten en vislijnen | Beschermt touw tegen water en bederf |
| Theekisten, tobbes en houtwerk | Beschermt en kleurt hout |
| Inpakpapier voor postpakketten | Stevig, waterafstotend papier |
| Ondergrond voor lakwerk | Grondlaag onder de lak |
| Klaren van sake | Hielp om sake helder te maken |
De eerste vier toepassingen noemt JR West. De ondergrond voor lakwerk en het klaren van sake staan in het rapport uit Ibaraki, dat ook papier, stof en visnetten noemt.
Katagami: sjablonen voor het verven van stof
Een mooi voorbeeld zie je in museumcollecties. Het Londense Victoria and Albert Museum beschrijft hoe Japanse verfsjablonen (katagami) worden gemaakt van twee of drie lagen moerbeipapier, die met kakisap op elkaar worden geplakt. Dat maakt het papier sterk en waterbestendig. Door het sjabloon heen wordt rijstpasta op de stof gesmeerd. Waar de pasta zit, neemt de stof bij het verven geen kleur op.
Kakishibu vandaag
Met de komst van synthetische verf en plastic nam de vraag sterk af. Volgens het rapport uit Ibaraki werd het in 1998 vrijwel alleen nog gebruikt bij de restauratie van zeer waardevolle gebouwen en antiek, en voor hoogwaardig houtwerk. Tegelijk werd kakishibu toen herontdekt als natuurlijke verf, omdat mensen zich zorgen gingen maken over vluchtige chemische stoffen in gewone verf.
JR West noemt een huidige productie van ongeveer 50 ton per jaar, vooral gebruikt als verf. Gezuiverd kaki-tanninepoeder dient als grondstof voor onder meer ontsmettingsmiddelen en cosmetica. Waar vroeger in heel Japan kakishibu werd gemaakt, zijn er nu nog maar drie bedrijven die meer dan 30 ton per jaar produceren. Een daarvan, opgericht in 1888 in de prefectuur Kyoto, maakt naast verf ook producten als zeep.
Let op: pure kakishibu is een beits en verfstof voor hout en textiel. Het kleurt bruin. Gebruik het dus niet zomaar op je huid.
Kareishu: hoe Japan over ouderdomsgeur praat
Het woord kareishu (加齢臭) bestaat uit karei (ouder worden) en shū (geur). Volgens de Japanse krant Nikkan Gendai (2017) werd het woord bedacht in 1999, toen Shiseido de bron van een typische ouderdomsgeur ontdekte.
Shiseido schrijft in een persbericht uit 2021 dat het in 1999 ontdekte dat nonenal de belangrijkste geurstof is in lichaamsgeur die vanaf ongeveer veertig jaar ontstaat, bij mannen en vrouwen. De wetenschappelijke publicatie volgde in 2001: in dat onderzoek bij mensen van 26 tot 75 jaar werd 2-nonenal alleen gevonden bij deelnemers van 40 jaar en ouder (Haze e.a., 2001, Journal of Investigative Dermatology). Meer over de stof zelf lees je in wat is nonenal.
Een kwestie van verzorging, geen ziekte
Opvallend is de toon. In een toelichting uit 2014 legt Shiseido uit dat kareishu vaak wordt gezien als "de geur van oudere mannen", maar bij mannen en vrouwen vanaf ongeveer veertig voorkomt. De geur wordt vergeleken met kaarsen of oude boeken. Shiseido noemt lichaamsgeur daar een vorm van "onzichtbare verzorging", net als je kleding. Het advies is nuchter: regelmatig in bad of onder de douche, kleding vaak wassen, en vraag gerust een familielid om eerlijk te zeggen of die iets ruikt.
Meer geurtjes met een naam
Japanse bedrijven delen lichaamsgeur graag op naar leeftijd. Verzorgingsfabrikant Mandom introduceerde in 2013 de term ミドル脂臭, vrij vertaald "vettige geur van de middelbare leeftijd": een vettige zweetgeur bij mannen van in de dertig en veertig, vooral rond het achterhoofd en de nek. Volgens Mandoms persbericht neemt 2-nonenal pas vanaf de vijftig duidelijk toe. Houd er wel rekening mee dat deze bedrijven ook deodorants en zepen verkopen.
Japanse kaki zeep
In Japanse winkels vind je zepen met kakishibu of kaki-tannine die worden aangeprezen tegen lichaamsgeur. Soms verwijst de verpakking daarbij uitdrukkelijk naar kareishu of nonenal. Zo komen het oude ambacht en het moderne gesprek over geur samen. Een lange traditie is alleen nog geen bewijs dat iets op de huid werkt. Wat er wel en niet bekend is, lees je in werkt kaki zeep? En hoe je zo'n zeep praktisch gebruikt, staat in kaki zeep gebruiken.
Veelgestelde vragen
Wat betekent kakishibu?
Letterlijk "het wrange van de kaki". Het is het gefermenteerde en gerijpte sap van onrijpe, wrange kaki's.
Is kakishibu hetzelfde als kaki zeep?
Nee. Kakishibu is een traditioneel materiaal om hout, papier en stof te behandelen. Sommige Japanse zepen bevatten kakishibu of kaki-extract, maar de zeep is een ander product.
Wat betekent kareishu?
Kareishu (加齢臭) betekent "geur van het ouder worden". Het woord kwam in 1999 in zwang, rond Shiseido's onderzoek naar nonenal.
Hoe oud is de kakishibu-traditie?
De kaki wordt al in 918 genoemd in een Japans kruidenwoordenboek. Kakishibu werd vooral veel gebruikt vanaf het midden van de Edo-periode tot na de Tweede Wereldoorlog, zo'n driehonderd jaar.
Ruikt kakishibu zelf lekker?
Nee. Pure kakishibu heeft een sterke, zure geur die aan boterzuur doet denken.